БОЛГАРИЯ

Уикисөздік жобасынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

ді"]]]] Болгарка [1] (България), Болгария Республикасы — Балкан түбегінің шығыс бөлігіндегі мемлекет. Жері 110 мың км2. Негізгі халқы болгарлар (85%), бұған қоса түрік, сыған, армян, грек, т.б. ұлттар өкілдері тұрады. Астанасы — София қаласы (1,5 млн.). Мемлекеттік тілі — болгар тілі. Халқының көпшілігі православие дінін ұстанады, 13%-і мұсылмандар (1995). Болгария — парламенттік республика Мемлекет басшысы — президент. Жоғарғы Болгария перец отаны

Климат[өңдеу]

Климаты көп жерінде қоңыржай континенттік, тек оңтүстікінде ғана — жерортатеңіздік. Жауын-шашынның жылдық мөлш.: жазықта 450 — 600 мм, тауда 850 — 1300 мм. Болгария жерінде өзен көп.

Басты өзендер,көлдер[өңдеу]

Басты өзендері: Дунай,Искыр, Марица, Струма, т.б. Көлдердің басым көпшілігі Рила, Пирин тауларында. Жерінің 30%-і орманды. Қара теңіз жағалауында көптеген демалыс орындары орналасқан.

Тарих[өңдеу]

Болгария жерін адамдар палеолит дәуірінде қоныстана бастаған. Болгария з. б. 8 — 6 ғасырлардағы грек тіліндегі деректерге қарағанда, бұл жерлерді фракийлер қоныстанған. 1 ғасырда фракийлерді Рим империясы бағындырып, мұнда Мезия мен Фракия провинцияларын құрады. 395 ж. Болгария жері Византия империясының құрамына кірді. 7 ғ-дың 70-жылдарында Аспарух (Исперих) хан бастаған бұлғарлар (түркі тайпалары) Азов т. маңы мен Солтүстік Кавказ өңірінен көшіп келіп, 680 ж. Балкан таулары мен Дунайдың төм. ағысында славян-бұлғар тайпалары мемлекетінің негізін қалады. 9 ғасырда Сердиканы, Адрианопольді және т.б. аймақтарды қосып алу нәтижесінде бұл мемлекет шекарасы кеңейді.

Бірінші Болгар патшалығы[өңдеу]

Бірінші Болгар патшалығы (1018 — 1186) Византияға бағынған. 1187 — 1396 жылдардағы

Екінші Болгар патшалығы[өңдеу]

Екінші Болгар патшалығы алғашқыда Батуға салық төлесе, 13 ғ-дың аяғы мен 14 ғ-дың басында Ноғай ордасына тәуелді болды.

Осман сұлтандығы[өңдеу]

[[Сурет::Nicopol final battle 1398.jpg | thumb| Осман сұлтандығы]] Бытыраңқылықтағы Болгария жерлерін 14 ғ-дың аяғында Осман сұлтандығы өзінде бағындырады. 15 ғасырдан бастап қалалар көркейіп, елдің әл-ауқаты артты, болгар шонжарларының бір бөлігі ислам дінін қабылдады. Өндірістік қатынастар, сауда дамып, ірі жәрмеңкелерде тауар айналымы артты. Орыс-түрік соғыстары (18 — 19 ғ-лар) болгарларды тәуелсіздік үшін күреске жұмылдырды. “Ізгілікті жасақ” (1862), “Орталық астыртын болгар комитеті” (1866), “Болгар қоғамы” (1868) секілді Бухаресте құрылған ұлттық ұйымдар Осман сұлтандығы шеңберінде Болгарияға автономия беруді талап етті. 1877 — 78 жылдардағы орыс-түрік соғысына болгар жасақтары Ресей жағында соғысады. Сан-Стефан бітім шарты (1878) бойынша, Болгария дербес мемлекет құруға қол жеткізді. Бірақ, Берлин конгресінің шешімімен (1878) солтүстік бөлігінде Түркияға тәуелді Болгария князьдігі (1879 жылдан астанасы София), оңтүстік бөлігінде Осман сұлтандығы құрамында автономиялық Шығыс Румелия (басты қ-сы Пловдив) провинциясы құрылады. 1885 ж. 6 қыркүйекте болған көтеріліс нәтижесінде Шығыс Румелия Болгария князьдігіне қосылды да 1908 ж. 22 қыркүйекте Болгария өзін толық тәуелсіз ел деп жариялады. 1-Балкан соғысында (1912 — 13) Болгария Түркияның біраз бөлігін өзіне қаратқанмен, 2-Балкан соғысында (1913) қайта айырылып қалды. Болгария 1-дүниежүз. соғыс кезінде Германия мен Австрия-Венгрия жағында болды. 2-дүниежүз. соғыс қарсаңында Болгария бейтарап саясат ұстанғанмен, 1941 ж. наурызда Германия, Италия және Жапония арасындағы үштік одақ пактісіне қосылды. 1944 ж. 9 қыркүйекте Болгария жеріне Кеңес Армиясы кірген соң, мемлекеттік монархиялық құрылымы жойылды. 1946 ж. 15 қыркүйектен 1989 жылға дейін Болгария социалистік даму жолын таңдаған елдер қатарында Варшава шартына, Экономикалық өзара көмек кеңесіне мүше болды. 1989 жылдан елде саяси өзгерістер, демократиялық жаңғыру, экон. нарықтық қатынастарға көшу басталды. 1991 жылға дейін үкіметті басқарып келген Болгария компартиясы биліктен кетті. 1996 ж. қарашада Демократиялық күштер одағының өкілі П.Стоянов президент болып сайланды. Болгария БҰҰ-на, Еуропа Кеңесіне, т.б. халықар. ұйымдарға мүше. 1992 ж. Қазақстанмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Екі ел арасында сауда және достық туралы келісімдер жасалынды. Оооууу Султан Сулейман тупойй

Экономикасы[өңдеу]

Болгария 1947 жылға дейін аграрлы ел болатын. 1947 — 90 ж. индустриялды-аграрлы мемлекетке айналды. 1996 ж. жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 1160 АҚШ долларын құрады. Экономикасының негізі машина жасау, тамақ өнеркәсібі, қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия өнімдерін шығару, ағаш өңдеу салаларынан тұрады. А. ш-нда дәнді дақылдар (бидай, жүгері), темекі, көкөніс, жеміс өсіріледі. Райхан майын экспортқа шығаруда дүние жүзінде 1-ші орын алады. Экспортқа машина, пластмасса өнімдерін, темекі, шарап шығарылады. Қара теңіз жағалауында туризм дамыған. 1994 ж. елдің ішкі жиынтық өнімі 10 млрд. долларды құрады. Айбар гей

Әдебиеті[өңдеу]

Болгария әдебиетінің тарихы 9 ғ-дан басталады. Діни ағартушылық бағыттағы “Адам ата мен Хауа ана жайлы сөз”, “Исустың Әзірейілмен тәжікесі”, “Жұмбақ кітап”, т.б. туындылар сол дәуірдің ескерткіштері. Бірте-бірте әдебиетте халықтық сарын күшейіп, “Троян хикаясы”, “Александрия” іспетті шығармалар пайда болды, Поп Пейо, Матвей Грамматик сынды жазушылар шықты. 18 — 19 ғ-ларда П.Хилендарский, С. Врачанский, В. Априлов, Н. Бозвели, П.Берон, К. Фотонов, т.б. жазушылар әр жанрда қалам тербеп, әлеум.-қоғамдық қызметке белсене араласты, мектепке арналған тұңғыш оқулықтар жазды. Болгар ұлттық әдебиеті 19 ғ-дың 50 — 70-жылдарында қалыптасып, негізгі жанрлар түгел дамыды. Поэзия саласында ақындар Д. Чинтулов (1822 — 1886), П.Р. Славейков (1827 — 1895), Г.С. Раковский (1821 — 1867), Х. Ботев (1849 — 1876), И. Вазов (1850 — 1921), прозада: В.Друмев (1841 — 1901), Л.Каравелов (1835 — 1879), И. Блысков (1839 — 1913); драматургия саласында: Д.Войников (1833 — 1878), Друмевтер халық өмірін реалистік тұрғыда бейнелеп, ұлттық әдебиетті жаңа биікке көтерді. Тарихи тақырыптарды көтерген А. Дончевтің “Аспарух хан” трилогиясы, С. Дичевтың “Бостандық үшін”, Д. Талевтың “Темір шырақ”, “Қоңыраулар”,Д.Димовтың “Темекі”, Г. Караславовтың “Кәдімгі жандар”, А. Гуляшканың “Алтын жабағы”, К. Калчевтың “Тоқымашылар семьясы” романдары — 20 ғ-дағы Болгария әдебиетінің қауырт өсуінің белгісі. Болгар жазушыларының “Болгар әйелдері” атты әңгімелер жинағы (1956) және И. Вазовтың “Бұғауда” романы (1959) қазақ тілінде басылып шықты. Өнері. Болгарлардың дәстүрлі ұлттық өнерінің негізі Бірінші Болгар патшалығы тұсында (680 —1018) қалыптасты. Ол ежелгі және византиялық өнердің көркемдік дәстүрлерінен нәр алып дамыды. Болгар сәулет өнерінің ежелгі ескерткіштері — Плиска мен Преславтағы сарайлар (9 — 10 ғ-лар), мүсін өнерінің аса көрнекті ескерткіші — “Мадарлық салт атты” сол дәуірлерде салынған. Византия билігі кезінде (1018 — 1187) Болгария өнері дамуында кідіріс болды. Екінші Болгар патшалығы кезінде (1187 — 1396) Тырнова қ. көркемөнердің негізгі орталығына айналды. 13 — 14 ғ-ларда кескіндеме мен миниатюра, зергерлік өнер дамыды. Алайда Осман түріктерінің жаулауы салдарынан (14 ғ-дың соңында) ұлттық өнерде Болгарияның қайта өркендеу дәуірінде (18 ғ-дың 2-жартысы — 1878) өрлеу байқалды. Сәулет өнерінде А. Гилец, Н.Фичев, П. Иованович сияқты шеберлер, бейнелеу өнерінде Тревнен, Самаков, т.б. суретшілер, танымал болды. Көрнекті табиғат суретшісі және тұңғыш портреттердің авторы З. Зограф өз фрескаларында замандастарының бейнесі мен шынайы өмір көріністерін шебер бейнеледі. 19 ғ-дың 60 — 70-жылдары отандық графиканың (Г.Данчов, Х.Дембицкий) қанат жайған кезеңі болды. Ал осы ғасырдың 80-жылдары суретшілер А. Митов, И.Ангелов, И. Мырквычка, т.б. табиғат көріністерін, шаруалар өмірін, олардың тұрмыстық салт-дәстүр, әдет-ғұрпын бейнеледі. Соғыстан кейінгі жылдары София, Пловдив, Варна, т.б. қалаларды қайта салу және ұлғайтудын бас жоспары жасалды. Қоғамдық ғимараттар, тұрғын үйлер, спорт кешендері, ұлттық дәстүр үлгісіндегі демалыс орындары салынды. 1940 жылдан монументтік және қондырмалы бейнелеу өнері (И. Петров, Н. Балкански, С. Венев), кітап графикасы (Б. Ангелушев, А.Топлилов, В. Стайков), монументтік мүсін өнері (А.Николов, И. Лазаров) үлкен табыстарға жетті.

Ұлттық музыка[өңдеу]

Болгар ұлттық музыка өнерінің тарихы 9-ғ-дан басталады. Оның орта ғасырлардағы көрнекті өкілі — И.Кукузель. 1878 ж. хор ұжымдары, үрлемелі аспап оркестрлері ұйымдастырылды. 20 ғ-да муз. мектептер ашылды. 1908 ж. К. Михайлов-Стоян, Д. Казаков сынды әншілер Софияда “Болгария опералық бірлестігін” (1921 жылдан София халық операсы) ұйымдастырды. Болгария ұлттық операсының негізін салушы — композитор әрі дирижер Г. Атанасов-Маэстро болды. Қазіргі Болгарияда 5 опера театры, Мемл. ән-би ансамблі, хор капелласы, Болгар ҒА-ның Муз. ин-ты бар. Оларда за то ешкандай тарихшы жок

Театр[өңдеу]

Болгария театрының қалыптасуы 19 ғ-дың 2-жартысында алғаш рет (1856) Лом қ-нда К.Стоянов-Пишурканың Ф.Геббельдің “Сормаңдай Геновева” пьесасын өңдеп, сахнаға шығаруымен байланысты. Д.Войниковтың жетекшілігімен Браилде (Румыния) болгар труппасы ұйымдасады (1865). 19 ғ-дың 70-жылдарында әуесқой театрлар құрылды. 1878 ж. Болгарияда тұңғыш кәсіби театр ұжымдары пайда болды. Пловдивте Болгар драма труппасы, “Пловдивтің әуесқойлар труппасы” ұйымдасты. 1891 ж. драм. және опералық труппалар құрылды. “Күлкі мен көз жасы” труппасы (1892), Халық театры болып (1904) қайта ұйымдастырылды. Жаңадан “Таң”, “Жаңа халық театры”, т.б. театрлар ашылды. Болгария театр өнерінің өркендеуіне В. Кирков, С.Огнянов, С. Бычваров, А.Будевская, Г.Попова, М.Икономов, К. Сарафов, т.б. сахна шеберлерінің сондай-ақ, Ф.Филиппов, К.Мирский, М. Попова, В.Трандафилов, З. Иорданова сияқты өнер қайраткерлерінің қосқан үлесі зор.

Кинематография[өңдеу]

Болгарияда ұлттық кинематография 1910 ж. пайда болды. “Сыпайы болгар” (реж. В. Гендов) кинокомедиясы экранға 1915 ж. шықты. 1919 ж. қысқа метражды, деректі және көркем фильмдер қоятын “ЛунаФильм” акционерлік қоғамы құрылды. 1915 — 30 ж. комедия, т.б. жанрларда фильмдер шығарылды. 1933 ж. болгар ұлт батыры В.Левский туралы “Құл бүлігі” атты бірінші дыбысты фильм (реж. В. Гендов) қойылды. 1944 жылдан кейін Болгария кино өнерінде жаңа кезең басталды. Көркемсуретті фильмдермен қатар деректі-хроникалық, ғыл.-көпшілік және мультипликациялық фильмдер түсірілді. 1961 жылдан бастап Варнада жыл сайын болгар фильмдерінің фестивалі өткізіледі.

Пайдаланылған әдебиет[өңдеу]

  1. “Қазақ Энциклопедиясы”, II-том